Crossroads: een geschiedenis van cosplay

Het plezier van je verkleden in een kostuum is van alle tijden. Denk bijvoorbeeld aan carnaval, themafeestjes of de verkleedkist op school. Ook enorm fan zijn van films, boeken, games en strips bestaat al lang. In cosplay komen die twee dingen samen. Deze tijdlijn toont een geschiedenis van cosplay. Het is geen definitieve geschiedschrijving: cosplay is een cultuur met rafelige randjes. 

Voor sommigen start het fenomeen in 1983 als het woord voor het eerst gebruikt wordt in het Japanse tijdschrift My Anime; anderen zien cosplay in iedere historische vorm van fancultuur waarbij kostuums gedragen worden. Weer anderen zien de bron van cosplay in Aziatische anime-fans die zich verkleedden als hun favoriete personages in de jaren 70, terwijl er ook mensen zijn die wijzen op de invloed van Amerikaanse sciencefictionfanclubs aan het begin van de 20ste  eeuw.  Vaststaat wel dat de opkomst van het internet en de grote fanbijeenkomsten (conventies) vanaf het begin van de 21ste eeuw hebben geleid tot een enorme groei van cosplayers wereldwijd.   

Deze tijdlijn is daarom een selectie van belangrijke momenten in de ontwikkeling van de cultuur: er wordt heen en weer gesprongen tussen werelddelen, tussen media en tussen culturen. Op die manier krijg je een gelaagd beeld van de ontwikkeling van cosplay, inclusief zijn rafelige randjes.   

1877 – dansen als kapitein Nemo

Als je cosplay definieert als de combinatie van fancultuur en het dragen van kostuums, dan vind je er al vroeg in de geschiedenis voorbeelden van. Zo organiseerde de Franse sciencefictionschrijver Jules Verne (bekend van Reis om de wereld in 80 dagen) in 1877 een gekostumeerd bal. Veel van de bezoekers kwamen verkleed als personages uit zijn werk. Het duurt weliswaar nog meer dan 100 jaar voordat het woord voor het eerst gebruikt wordt, maar dit feest heeft al veel van de kenmerken van wat we nu herkennen als cosplay.

1891 – de eerste cosplay-conventie?

Het sciencefictionboek Vril: The Power of the Coming Race van Edward Bulwer-Lytton was in 1891 zó populair dat er een groot evenement omheen werd georganiseerd. De hele Royal Albert Hall in Londen was versierd in de stijl van de roman, er waren shows en catwalks, er werd merchandise verkocht en bezoekers droegen kostuums gebaseerd op de personages uit het boek. Hierdoor leek het evenement enorm op hoe cosplay-conventies er ook nu nog uitzien.

1907-1912 – de populariteit van Skygack

Een van de eerste sciencefictionstripverhalen is Mr. Skygack, From Mars, dat tussen 1907 en 1911 in Amerikaanse kranten verscheen. Al snel gaan fans zich verkleden als de hoofdpersoon Skygack: een alien met een lang hoofd. August Olsen wint zo in 1912 de eerste prijs op een gemaskerd bal, en is daarmee waarschijnlijk de eerste cosplayer waarvan een foto bekend is. Maar niet alle vroege cosplayers vergaat het goed: Otto James werd gearresteerd toen hij als Skygack naar buiten ging.

1939 – de enigen in kostuum op de eerste Worldcon

Worldcon is het meest prestigieuze evenement voor sciencefiction en fantasy, waar jaarlijks de belangrijke Hugo Awards worden uitgereikt. Maar het heeft ook een grote rol gespeeld in de ontwikkeling van cosplay. Forrest Ackerman en Myrtle Douglas bezochten in 1939 de allereerste editie van Worldcon. Ze dachten dat iedereen verkleed zou komen, maar bleken de enigen in kostuum te zijn. Hun vergissing inspireerde latere bezoekers om zich ook te verkleden, waaruit de traditie van gekostumeerde masquerades op conventies voortkwam.

1958 – de uitvinding van elastaan

Vóór de uitvinding van elastaan was het ingewikkeld om kleding te maken die strak rond het lichaam zit maar toch comfortabel is. Toen het bedrijf DuPont in 1958 elastaan uitvond (ook bekend als lycra of spandex), zorgde dat voor een revolutie in de kledingindustrie, vooral op het gebied van sportkleding en ondergoed. Cosplayers kunnen zich een wereld zonder stoffen met elastaan nu amper voorstellen: strakke bodysuits zoals die van Superman en Spiderman kunnen alleen gemaakt worden door het gebruik van elastaan.

1965 – de eerste contactavond van het NCSF

In 1965 wordt het Nederlandse Contactcentrum voor Science Fiction opgericht. Op 17 december 1966 komt deze groep liefhebbers voor het eerst samen in de woonkamer van de penningmeester met ‘een heerlijke kop koffie en een kollesaal stuk, voortreffelijk gebakken cake’. Men komt te laat binnen, want ‘Batman was pas om 8 uur afgelopen’, bespreekt de nieuwste sciencefictionboeken, het bestaan van antimaterie en het uiterlijk van aliens. Het is een vroeg voorbeeld van de sciencefiction-fancultuur waar later cosplay uit voorkomt.

1966 – ‘Beam me up, Scotty’: Star Trek op tv

Op 8 september 1966 wachten Amerikaanse sciencefictionfans in spanning voor de tv op de eerste aflevering van Star Trek: The Man Trap. Het groeit mettertijd uit tot een van de belangrijkste sciencefictionseries. De rol van Star Trek binnen cosplay is groot: veel van de vroegste cosplayers waren fans en verkleedden zich als de bemanning van de USS Enterprise. Ook in Nederland was de invloed groot, al moesten fans hier vijf jaar langer wachten op de eerste aflevering.

1976 – de uitvinding van de videoband

Technologische ontwikkelingen kunnen soms op onverwachte manieren belangrijk zijn voor cosplayers. Vóór de uitvinding van de videoband gingen cosplayers naar de bioscoop om inspiratie op te doen voor de kostuums van hun favoriete personages. Kleine details waren moeilijk te zien en je kon de film natuurlijk niet stilzetten om even goed te kijken. De intrede van de videoband zorgde ervoor dat cosplayers thuis het beeld konden pauzeren en daardoor veel gedetailleerdere kostuums konden maken.

1978 – Mari Kotani, onbedoeld de eerste

Mari Kotani werd in 1978 per ongeluk de eerste anime-cosplayer van Japan. Ze bezocht toen een conventie in een kostuum gebaseerd op de sciencefictionroman A Fighting Man of Mars. Haar kostuum leek echter erg op een personage uit een anime die recent was uitgekomen, Triton of the Sea. Dit was opmerkelijk, omdat het cosplayen van anime toen nog niet gebeurde. Kotani inspireerde met haar verkeerd geïnterpreteerde (!) kostuum andere cosplayers om ook anime te cosplayen, waardoor het fenomeen groeide in Japan.

1983 – het woord cosplay voor het eerst in print

Het is 1983, de masquerade van de Maryland Worldcon begint, en Nobuyuki Takahashi zit in het publiek. De journalist is van plan om zijn ervaringen met de Amerikaanse conventie te delen in het Japanse tijdschrift My Anime. Hij worstelt echter met de woorden die hij moet gebruiken: ‘masquerade’ heeft in Japan een andere connotatie en costume play klinkt in het Engels niet goed. Hij besluit daarop om een nieuw woord te bedenken. Hij voegt costume en play samen, waardoor voor het eerst het woord cosplay ontstaat.

1990 – Worldcon in Nederland

Ook politieke situaties kunnen soms op onverwachte manieren invloed hebben op fancultuur en cosplay. Zo ook bij Worldcon 1990, de eerste en enige Worldcon die ooit in Nederland werd georganiseerd, en destijds pas de tweede in Europa. Deze conventie vond net na de val van het IJzeren Gordijn plaats. Hierdoor kon opeens een grote groep Oost-Europese sciencefictionfans kennismaken met de conventiecultuur van West-Europa en Amerika, en andersom. Dit was een belangrijke stap in de globalisering van cosplay.

1992 – de eerste conventie in Afrika

In 1992 vindt de eerste conventie van Afrika plaats: de ICON Comic & Games Convention in Norwood, Zuid-Afrika. Zuid-Afrika vormt nog steeds een belangrijk  centrum voor cosplay in Afrika, met grote evenementen als Comic Con Afrika in Johannesburg. Maar ook in andere Afrikaanse landen wordt veel aan cosplay gedaan. Otamatsuri in Nairobi, Kenya, is een van de grootste evenementen in Afrika speciaal voor anime- en mangafans. In 2026 won de Zuid-Afrikaanse delegatie de Holiday Matsuri Award op de World Cosplay Summit.

2000 –  Japanse cultuur in Nederland

Vanaf de late jaren 90 is er sprake van een grote toename van groepen Japanse cultuurliefhebbers in Nederland. Ze beginnen met het organiseren van conventies, waar ook veel aan cosplay gedaan wordt. De oudste hiervan is AnimeCon, dat in 1999 zijn eerste grote conventie heeft in Rotterdam. Abunai!, een andere grote bijeenkomst voor fans van Japanse cultuur, organiseert zijn eerste conventie in 2003. Beide conventies zijn nog steeds erg populair.

2003 – de eerste World Cosplay Summit

De World Cosplay Summit is misschien wel de belangrijkste cosplay-conventie ter wereld. In 2026 bezochten 259.000 mensen dit evenement in Nagoya, Japan. 41 landenteams deden mee aan de prestigieuze competitie. Maar het begon allemaal in 2003, toen cosplayers uit Duitsland, Italië en Frankrijk uitgenodigd werden om mee te doen aan de Japanse competitie. Ze werden, en worden nog steeds, beoordeeld op de kwaliteit van hun kostuums en hun acteervaardigheden. Alleen cosplays gebaseerd op Japans bronmateriaal mogen meedoen aan de wedstrijd.

2007 – 2019 – nerdcultuur wordt mainstream: The Big Bang Theory

Lang was de wereld van cosplay, fandom en nerdcultuur relatief onzichtbaar voor de mensen die er niet direct bij betrokken waren. Daar kwam in 2007 verandering in door de serie The Big Bang Theory. De uiterst populaire serie volgt een groep mannen die bezeten zijn van sciencefiction en zich vaak uitdossen als hun favoriete personages. Hoewel er veel kritiek is op de serie, heeft hij er in ieder geval voor gezorgd dat cosplay bekend werd bij een breder publiek.

2008 – superhelden en de start van MCU

Superhelden zijn vanaf het begin een grote inspiratiebron voor cosplayers. In 2008 kreeg dit een gigantische impuls door het Marvel Cinematic Universe. De release van de film Iron Man was het startschot van een lange reeks zeer populaire superheldenfilms van het MCU. Personages die vroeger alleen bekend waren bij stripboekfanaten, werden mainstream. Op conventies zijn superheldenkostuums alomtegenwoordig en erg populair. Het is daarmee voor veel cosplayers ook een belangrijke contactpunt met mensen buiten de cosplay-gemeenschap: door het MCU zijn superhelden geen niche meer!

2010 – het belang van Instagram

Het maken en delen van foto’s en filmpjes is een belangrijke activiteit voor veel cosplayers. Sinds 2010 is Instagram daar een prominente plek voor. Cosplayers delen hier hun selfies, maar werken ook veel samen met fotografen, videografen en make-upartiesten om hun kostuums zo goed mogelijk in beeld te brengen op Instagram. Sociale media bieden sommige cosplayers de mogelijkheid om van cosplay hun werk te maken: zij zijn cosplay-influencer. Sociale media zorgen ook voor een nog grotere verspreiding van cosplay over de wereld.

2013 – cosplay is not consent

Voor veel cosplayers is het dragen van een kostuum op een conventie en de interactie met (mede)fans een van de leukste onderdelen van cosplay. Toch is het niet altijd een positieve ervaring. Cosplayers worden ook lastiggevallen, zeker als ze meer onthullende outfits dragen. Ongevraagd aanraken, fotograferen en beledigingen komen helaas veel voor. Rond 2013 bedachten Rochelle Keyhan, Erin Filson en Anna Kegler daarom de slogan Cosplay is not consent. Ondertussen heeft bijna iedere conventie huisregels waar deze slogan onderdeel van is.

2014 – de legende van Dashcon

Zoals iedere gemeenschap heeft ook de cosplay-gemeenschap haar eigen mythen en legendes. Een van de meest bekende is Dashcon. Deze legendarische cosplay-conventie vond in 2014 plaats in Illinois, Amerika. De organisatie was echter verre van professioneel en al vanaf de eerste dag liep bijna alles fout. Alles wat misging, werd onmiddellijk live gedeeld op het online platform Tumblr. Nog steeds worden foto’s van de gigantische lege hal met een kleine tragische ballenbak vaak gedeeld als een populaire meme.

vanaf 2015 –  3D-printen wordt toegankelijker

Zelfs het verlopen van patenten kan invloed hebben op de creatieve mogelijkheden van cosplayers. Toen rond 2010 een patent op 3D-printers verliep, werden de machines langzaamaan betaalbaarder voor gewone cosplayers. De 3D-printer opende de deur voor allerhande nieuwe technieken: details die vroeger uren aan handwerk kostten, konden opeens in één keer worden geprint. Natuurlijk moeten de prints nog geschuurd en geverfd worden, maar het maakproces is voor veel cosplayers sneller en makkelijker geworden,  terwijl deze ontwikkeling voor meer details in de kostuums zorgt.

2015 –  cosplay wordt commercieel: Heroes Dutch Comic Con

In 2015 was cosplay eindelijk dermate wijdverbreid dat het bedrijf Easyfairs een Nederlandse conventie lucratief achtte. Eerst organiseerde Easyfairs evenementen als de UitvaartExpo en de Familiedagen; nu zijn ze ook verantwoordelijk voor Heroes Dutch Comic Con en Heroes Made In Asia. Conventies zoals AnimeCon en Abunai! worden traditioneel georganiseerd door vrijwilligers. De evenementen van Easyfairs zijn echter commercieel. Dit toont een belangrijke omslag: tegenwoordig is cosplay dusdanig populair dat ook bedrijven er brood in zien. Met rond de 60.000 bezoekers per editie hebben ze duidelijk succes.

2020-2023 –  de coronapandemie: iedereen wordt cosplayer

Vanaf 2020 gaat de wereld een paar jaar lang van de ene coronalockdown naar de andere coronalockdown. Ook op cosplay heeft dit grote invloed. Conventies komen stil te liggen en evenementen worden afgelast. Online bloeit de cultuur echter als nooit tevoren, op platforms als Instagram, TikTok en Discord. Mensen die nog nooit aan cosplay hebben gedaan, hebben opeens veel vrije tijd en komen cosplay online tegen. Velen beginnen met handwerkhobby’s en het maken van kostuums. Cosplay maakt in deze periode een ongekende groei door.

2023 – fast fashion en duurzame cosplay

Net zoals in de modewereld wordt ook in cosplay de trendcyclus steeds sneller en is er sprake van fast fashion. Bedrijven als DokiDoki Cosplay verkopen goedkope kostuums uit China. De productietijd is kort: al heel snel na het uitkomen van een nieuwe film, anime of game zijn de kostuums leverbaar. Sommige cosplayers voelen de druk om online en op conventies telkens weer de nieuwste personages te laten zien. Er ontstaat echter ook een tegenbeweging: duurzame cosplay gemaakt van tweedehands materialen.

juni 2026 – oproer over AI

In juni 2026 ontstaat er online grote oproer binnen de cosplay-gemeenschap over het gebruik van generatieve artificiële intelligentie (AI) tijdens conventies. Heroes Dutch Comic Con krijgt ernstige kritiek te verduren als ze aankondigen dat een AI-bedrijf op de conventie aanwezig zal zijn. Op veel evenementen, zoals Abunai!, wordt het gebruik van AI uitdrukkelijk verboden voor zowel standhouders als deelnemers aan de competitie. Heroes Dutch Comic Con plaatste uiteindelijk een verontschuldiging.

3 oktober 2026 – eerste grote tentoonstelling over cosplay

De opening van deze tentoonstelling op 3 oktober 2026 markeert een belangrijke mijlpaal in de geschiedenis van cosplay. Nog nooit eerder werd er een grote museale tentoonstelling georganiseerd over deze subcultuur.