Het vaderland consumeren

Nationale identiteit komt niet alleen van ‘bovenaf’, in de vorm van vlaggen en monumenten. Zulke officiële nationale symbolen bakenen vooral het speelveld af. Daarbinnen vormen we onze eigen identiteit. Overal ter wereld juichen mensen voor hun nationale elftal, vieren ze nationale feestdagen, of kopen ze met trots producten ‘van eigen bodem’.

Zulke alledaagse gewoontes maken de natie een vast onderdeel van onze populaire cultuur. Tegelijk tonen ze hoe genuanceerd nationaliteit voor veel mensen kan zijn. Het vaderland is immers een abstract ideaal. Pas met producten, symbolen en gebaren wordt dat ideaal concreet. Voor de meeste mensen blijkt de natie slechts één stukje van hun bredere identiteit. Soms heel belangrijk, soms even niet.

Op allerlei manieren verknoopt de natiestaat zich met ons alledaagse en commerciële leven. Bedrijven promoten hun producten met vaderlandse trots. Nationale regeringen kijken dan weer de kunst af van bedrijven. Ze vragen ontwerpers om een nationaal ‘merk’, logo en corporate identity te ontwikkelen.

De staat als merk

De opkomst van de natiestaat ging samen met de opkomst van een wereldwijde, industriële economie. Veel natiestaten zien zich verwikkeld in een strijd om investeringen, toerisme-inkomsten, en schaarse hulpbronnen. Steeds vaker gebruiken ze commerciële technieken om zichzelf te promoten – zowel naar het buitenland, als naar hun eigen bevolking. Zo hebben veel staten tegenwoordig een huisstijl waarin de overheid met burgers communiceert. Bepaalde bedrijven kunnen op hun beurt gaan gelden als ‘nationale iconen’, cruciaal voor de economie en het aanzien van de staat.

Nationale producten

De eigen natie is een universeel ‘merk’, dat bij veel mensen positieve gevoelens oproept. Bedrijven spelen daar handig op in. Ze benadrukken bijvoorbeeld hun connectie met de nationale geschiedenis of identiteit. Zo maakten in Duitsland rond 1900 veel bedrijven reclame met het gezicht van keizer Wilhelm II. Op zijn beeltenis rustte immers geen copyright – én hij werd overal in het land herkend.

Film en media

Moderne communicatiemedia, zoals film en televisie, spelen een belangrijke rol in de vorming van nationale culturen. Populaire tv-series kunnen uitgroeien tot een nationaal fenomeen. Bijvoorbeeld als ze een dagelijks leven tonen waarin veel mensen zich kunnen herkennen. Filmproducties in de eigen taal zijn een bron van prestige. Veel landen hebben hun eigen versie van het historische epos: een dramatische verfilming van de nationale geschiedenis, waarin nationale helden een eigentijds gezicht krijgen.

Eetcultuur

Eten en drinken worden vaak sterk verbonden met nationaliteit. Landen als Frankrijk, Italië en Japan gaan prat op hun verfijnde eetcultuur. De meeste culinaire tradities komen echter uit een lange culturele kruisbestuiving. Je vindt dezelfde gerechten dan ook in verschillende keukens terug. Diverse landen in Oost-Europa kennen bijvoorbeeld een variant van de soep borstsj. Of van de gevulde deegkussentjes die (afhankelijk van de taal) pelmeni, pirogi of vareniki heten. Met officiële keurmerken proberen landen hun claim op een specifiek gerecht zeker te stellen.

Sport en trots

In de vroege 20^ste eeuw begonnen veel nationalisten sport aan te moedigen, om de kracht van de natie te bevorderen. Zo verplichtte de Turkse regering in 1938 alle burgers om te sporten. Sommige landen ontwikkelden hun ‘eigen’ traditionele sport, zoals judo in Japan. Maar ook Indiase overwinningen in ‘Britse’ sporten zoals cricket golden bijvoorbeeld als nationale successen. De kolonisator was op zijn eigen terrein verslagen. Succes op internationale sportwedstrijden is nu in veel landen een belangrijke bron van nationale trots.

Van wie is de natie?

Wie de betekenis van nationale symbolen kan bepalen, heeft enorme invloed. Nationale symbolen staan immers boven de politiek. Omstreden beleidskeuzes zijn makkelijker te verdedigen uit naam van het landsbelang. Subtiele woordjes als ‘we’, ‘samen’, of ‘verbinding’ verbloemen politieke tegenstellingen. Stereotypen als de ‘hardwerkende Nederlander’ communiceren intussen wie zich tot de échte natie mag rekenen. In onze chaotische en onzekere tijd is de strijd over de ‘ware’ betekenis van de natie weer in alle hevigheid losgebarsten.