Nationale identiteit komt niet alleen van ‘bovenaf’. Overal ter wereld juichen mensen voor hun nationale elftal, vieren ze nationale feestdagen, of kopen ze met trots producten ‘van eigen bodem’.
Natiestaten bouwen op het ideaal van een verenigd ‘volk’. Een gedeelde nationale cultuur. Zo’n cultuur kan alleen bestaan in moderne, industriële samenlevingen. Alleen moderne educatiesystemen kunnen lokale dialecten door één nationale taal vervangen, bijvoorbeeld. Uiteenlopende culturele groepen worden ‘genationaliseerd’, dankzij de juiste voorbeelden en rituelen.
De droom van nationale eenheid is vooral aantrekkelijk als oude zekerheden afbrokkelen. De nationalistische ideologie brak dan ook definitief door na 1792, toen de Franse koning Lodewijk XVI werd afgezet. De droom van ‘vrijheid, gelijkheid, broederschap’ inspireerde revolutionairen van Ierland tot Haïti, van Latijns-Amerika tot Sierra Leone.
Zeven jaar later greep de dictator Napoleon Bonaparte de macht in Frankrijk. Zijn veroveringen lokten ook een tegenreactie uit. Onder Franse bezetting hamerden Duitse schrijvers bijvoorbeeld op het belang van de Duitse taal en cultuur. Ze spoorden hun lezers aan om deze nationale identiteit weer te ‘ontdekken’. Ook zij probeerden inwoners van verschillende Duitse staten in één natie te verenigen.
Nationaal kostuum
In de vroegmoderne tijd ontstond er een sterke associatie tussen kostuum en nationaliteit. Buitenlanders, zo heette het, waren aan hun kostuum te herkennen. Zowel koningen als patriotten promootten in de late 18e eeuw het militaire uniform, om nationale eenheid te creëren. Zo introduceerde de Zweedse koning Gustaaf III al een nationale hofkleding in 1778. In de 19e eeuw veranderde de functie van het nationale kostuum. Voor romantische nationalisten lag de kern van de natie in traditie en cultuur. Kostuums gebaseerd op traditionele klederdrachten moesten deze traditie bevestigen.
Cultus van de helden
Elke nationale identiteit heeft stereotypen nodig. Nationale helden, bijvoorbeeld. Zij zijn het gezicht van de natie; een patriottisch voorbeeld voor het volk. Soms vertegenwoordigen ze als ‘vader des vaderlands’ de epische nationale geschiedenis. De nationale held dankt zijn alomtegenwoordigheid en iconische status aan moderne communicatiemiddelen. Denk aan geschiedenislessen, standbeelden, en massaal geproduceerde afbeeldingen of souvenirs. De historische werkelijkheid is daarbij meestal niet zo belangrijk als het beeld van de natie dat de held vertegenwoordigt.
Bewijzen van trouw
De voorvechters van de Franse Revolutie beschouwden een gedeelde taal en educatie als hoeksteen van de nationale eenheid. Dit streven naar een homogeen ‘volk’ is sindsdien een belangrijk onderdeel van het nationalisme. Regionale identiteiten en dialecten moeten opgaan in trouw aan de natie. De ideale patriot bewijst zijn loyaliteit met rituelen, herdenkingen en vlagvertoon. Staatsburgerschap wordt zo onderdeel van het dagelijks leven.
Gerelateerde verdieping items
Natiestaten spreken tot de verbeelding. Ze maken aanspraak op het ultieme gezag, maar hebben tegelijkertijd iets willekeurigs.
Natiestaten gebruiken vaak dezelfde officiële symbolen om hun autoriteit te onderstrepen. Dit geeft de onpersoonlijke ‘staat’ iets tastbaars en concreets.
Het moderne nationalisme heeft een obsessie met authenticiteit: datgene wat echt en waar is. Elke natie, zo heet het, heeft zijn eigen karakter.