Het land van de belofte

In de tentoonstelling American Dream kijken we aan de hand van sieraden uit de collectie naar de beloften en tegenstrijdigheden van een ideaal dat velen blijft aanspreken. In dit artikel volgt curator Anne-Karlijn van Kesteren de droom van vrijheid en een beter bestaan, van de verhalen over het Amerikaanse Westen tot de rol van de Verenigde Staten buiten hun eigen grenzen. De sieraden laten zien hoe die droom verweven raakte met landbezit, de zoektocht naar grondstoffen en militair optreden. Ze maken zichtbaar dat de vrijheid van de één gevolgen kan hebben voor het leven van een ander.

Een gezin trekt met een huifkar over de prairie. Voor hen ligt een weids landschap waarin ze een nieuw bestaan kunnen opbouwen. Het is een beeld dat miljoenen mensen kennen uit Little House on the Prairie. De boeken van Laura Ingalls Wilder, waarvan het eerste in 1932 verscheen, werden wereldwijd meer dan 73 miljoen keer verkocht. De televisieserie uit de jaren zeventig maakte het pioniersgezin voor een nieuwe generatie vertrouwd. 

Nu is de huidige generatie aan de beurt. In de Netflixverfilming uit 2026 krijgt naast de familie Ingalls ook een Osage familie een eigen verhaallijn. Zo zien we een ander perspectief op de komst van de kolonisten. De hoop van de Ingalls op een eigen thuis blijft invoelbaar. Tegelijk verandert het verhaal zodra we zien dat het land waarop zij een toekomst zoeken, voor anderen al een thuis is. Dat juist dit geliefde verhaal opnieuw wordt verteld, raakt aan een grotere vraag over de American Dream: wie kon ergens opnieuw beginnen, en wie moest daarvoor plaatsmaken?

De American Dream beloofde vrijheid, bezit en de kans om jezelf opnieuw uit te vinden. Maar de ruimte om die droom waar te maken, werd niet eenvoudig gevonden. Zij werd ingenomen, afgebakend en verdedigd. Historicus Richard Slotkin beschrijft hoe geweld een vaste plaats kreeg in het Amerikaanse verhaal over de frontier. De strijd om het Westen werd voorgesteld als een beproeving waaruit een sterker land kon ontstaan. In populaire westerns bleef die gedachte herkenbaar. De held trekt een onbekend gebied in, overwint zijn tegenstanders en maakt de weg vrij voor een nieuwe samenleving. Dat avontuur laat zelden zien wat er met de mensen gebeurde die er al leefden.

De cowboy belichaamt in veel van die verhalen de vrijheid die het Westen beloofde: op pad gaan, je eigen weg kiezen, je nergens door laten tegenhouden. Betsy King zet dat beeld onder druk in de broche Don’t Fence Me In (1989). Filmcowboy Roy Rogers kijkt vanuit een hoefijzer uit over een kaart van Texas. Maar over de kaart loopt prikkeldraad en langs de randen staan hekken. De titel verwijst naar een lied over het verlangen naar open ruimte; het sieraad laat zien hoe die ruimte werd afgebakend. Grondbezit kon voor de één een nieuw bestaan mogelijk maken en voor een ander de toegang tot zijn land beperken.

De zoektocht naar goud 

Niet alleen grond, ook goud speelde in de verovering van het Westen een beslissende rol. Vanaf 1848 trok de Californische goudkoorts mensen van heinde en verre aan met de belofte dat iedereen zijn fortuin kon maken. Voor inheemse gemeenschappen betekende diezelfde toestroom landverlies en vaak extreem geweld. Zo is Mount Rushmore, een van Amerika’s bekendste nationale monumenten, uitgehouwen in de Black Hills, een gebied van grote spirituele betekenis voor de Lakota. In het verdrag van Fort Laramie uit 1868 erkende de Amerikaanse overheid hun rechten op dit gebied. Nadat er in 1874 goud was gevonden, trokken goudzoekers erheen en werd het verdrag geschonden. Wie vandaag naar de vier presidentenhoofden kijkt, ziet dus een monument voor de Verenigde Staten op een plek die voor de Lakota al lang betekenis had.

Conversation Piece grijpt met de titel Gold Rush (2016) rechtstreeks terug op die Amerikaanse geschiedenis. Beatrice Brovia en Nicolas Cheng gebruikten voor het werk goud dat zij uit elektronisch afval haalden. Daarmee verbinden ze de goudkoorts met een materiaal dat nu verborgen zit in onze apparaten. Waar komt dat goud vandaan, wie profiteert ervan en wie draagt de gevolgen van de winning? Gold Rush nodigt uit om ook vandaag te vragen voor wie de belofte van vooruitgang geldt. 

In naam van vrijheid 

Bij Gold Rush gaat het om de aantrekkingskracht van rijkdom en de herkomst van een kostbaar materiaal. J. Fred Woell kijkt eveneens naar de verhalen waarmee mensen een doel waarde geven, maar brengt daar geweld nadrukkelijker bij in beeld. In In Search of the Holy Grail (1988) combineert hij een manfiguur en twee edelstenen met een kogelhuls. De titel maakt van de zoektocht naar iets kostbaars een bijna heilige missie. De kogelhuls verstoort dat verheven beeld en laat je afvragen wat de prijs is voor deze kostbaarheden en wie deze zou moeten betalen.

In Wing it (1997) krijgt deze vraag een gezicht. Woell plaatst een jonge piloot tussen een vliegtuig, een wimpel met het woord ‘TRUST’ en een kermismuntje waarop ‘GOOD FOR ONE FARE’ staat. De titel klinkt luchtig, alsof je onderweg wel zult zien hoe het afloopt. Maar het vliegtuig roept oorlog op en het muntje belooft slechts één rit. De piloot kan op een avonturier lijken, maar wie als militair wordt uitgezonden, vertrekt ook in opdracht van anderen. Woell laat open waarheen deze man gaat. Hij vraagt wel welk vertrouwen er nodig is om hem op weg te sturen, en wat er op het spel staat als de bestemming een oorlogsgebied is.

Zes jaar nadat Woell deze broche maakte, vielen de Verenigde Staten en hun bondgenoten Irak binnen. De regering van president George W. Bush zei dat Irak moest worden ontwapend, dat het regime van Saddam Hoessein een gevaar vormde en dat de Iraakse bevolking moest worden bevrijd. De claim over Iraakse massavernietigingswapens bleek ongegrond. Vrijheid was een van de doelen waarmee de regering de oorlog verdedigde, maar voor de militairen die werden uitgezonden werd dat politieke besluit een opdracht met persoonlijke risico’s. Voor de mensen in Irak bepaalde het Amerikaanse optreden mede hoe die belofte van vrijheid er in de praktijk uitzag.

Na de val van Hoesseins regime bleven Amerikaanse troepen in Irak. Ze kregen tijdens de bezetting ook verantwoordelijkheid voor gevangenen. In 2004 werden foto’s openbaar van mishandeling en vernedering in de gevangenis Abu Ghraib, die onder Amerikaans toezicht stond. Fernando Sánchez Castillo verwijst in Untitled (Abu Graib) naar een van die beelden. Een man met bedekt hoofd staat op een verhoging, met draden aan zijn handen. Hem was verteld dat hij een elektrische schok zou krijgen als hij viel. De draden stonden niet onder stroom, maar de dreiging was echt.

Sánchez Castillo toont niet de piloot uit Woells broche of de uitkomst van diens denkbeeldige vlucht. Zijn werk laat wel zien waarom de vragen die Wing it oproept ertoe doen. Een staat kan militairen uitzenden met de opdracht vrijheid te verdedigen; vervolgens moet diezelfde staat verantwoordelijkheid dragen voor wat tijdens zijn optreden gebeurt. De mishandeling in Abu Ghraib stond haaks op de rechten die de Verenigde Staten zeiden te verdedigen. Daarmee schaadde zij ook de geloofwaardigheid van de Amerikaanse belofte aan de mensen in Irak. 

De nieuwe Little House on the Prairie laat zien hoe een vertrouwd verhaal verandert wanneer ook degenen die eerder buiten beeld bleven een plaats krijgen. De sieraden doen op verschillende manieren iets vergelijkbaars. King laat grenzen zien in een landschap dat vrij leek; Conversation Piece vraagt wat achter de glans van goud schuilgaat; Woell brengt de middelen en de mensen van een missie in beeld; Sánchez Castillo confronteert ons met wat onder Amerikaanse verantwoordelijkheid gebeurde. Het zijn verschillende geschiedenissen, maar telkens wordt de belofte van vrijheid scherper zodra we vragen wie haar mocht nastreven, wie haar namens anderen wilde verwezenlijken en wat dat van anderen vroeg. 

Bronnen 

Netflix, “Little House on the Prairie: Cast, Release Date, News” en “Meet the Ingalls and Their Neighbors”. www.netflix.com 

Richard Slotkin, Regeneration Through Violence: The Mythology of the American Frontier, 1600–1860 (1973) en Gunfighter Nation: The Myth of the Frontier in Twentieth-Century America (1992). 

“Betsy King,” Hedendaagse sieraden, met afbeelding van Don’t Fence Me In (1989), collectie Design Museum Den Bosch. hedendaagsesieraden.nl 

California State Parks, “School Resources: Fort Humboldt”. www.parks.ca.gov 

National Park Service, “Mount Rushmore National Memorial Cultural Landscape”. www.nps.gov 

Olivia Shih, “Beatrice Brovia and Nicolas Cheng: Gold Rush,” Art Jewelry Forum, 26 maart 2017; “Conversation Piece,” Stichting Françoise van den Bosch. artjewelryforum.org 

“J. Fred Woell,” Hedendaagse sieraden, met afbeelding van In Search of the Holy Grail (1988), met afbeelding van Wing it (1997); “J. Fred Woell,” Smithsonian American Art Museum. hedendaagsesieraden.nl 

George W. Bush, “President Bush Addresses the Nation”, 19 maart 2003; Congressional Research Service, Iraq: Post-Saddam Governance and Security. georgewbush-whitehouse.archives.gov 

“Untitled (Abu Graib),” Modemuze; Human Rights Watch, “The Road to Abu Ghraib”, 9 juni 2004; U.S. Senate Armed Services Committee, Inquiry into the Treatment of Detainees in U.S. Custody, 2008. modemuze.nl