Whose Dream?

In de tentoonstelling American Dream kijken we aan de hand van sieraden uit de collectie naar de beloften en tegenstrijdigheden van een ideaal dat velen blijft aanspreken. In dit artikel onderzoekt curator Anne-Karlijn van Kesteren de belofte van gelijkheid: de mogelijkheid om je te ontwikkelen, zelf te kiezen met wie je leeft en als gelijkwaardig te worden erkend. Wat betekent die belofte wanneer je huidskleur, gender of seksualiteit mede bepaalt welke mogelijkheden je krijgt? 

Een zwarte figuur klampt zich vast aan een witte zwemster, een ander is al onder water verdwenen. In het sieraad The swimming lesson (1989) verbeeldt Joyce Scott een ongemakkelijke scène. De titel belooft een zwemles, maar het halssieraad roept de geschiedenis op van Amerikaanse zwembaden waar zwarte mensen werden geweerd. Leren zwemmen was daardoor geen mogelijkheid die iedereen vanzelfsprekend kreeg.

Dat geeft de aansporing om jezelf te leren redden een wrange betekenis. De American Dream belooft dat iedereen door inzet en talent een eigen toekomst kan opbouwen. Maar ‘Whose Dream?’ vraagt Sandra L. Hanson zicht terecht af in haar bijdrage aan het boek The American Dream in the 21st Century. Wiens droom wordt bedoeld wanneer Amerika zichzelf voorstelt als het land van gelijke kansen? En wie moet eerst strijden om aan die belofte te mogen deelnemen? De vraag wie aan die droom mag deelnemen, is zo oud als de belofte zelf. De American Dream bleef een belangrijk onderdeel van de nationale identiteit, ook toen slavernij en rassenscheiding het Amerikaanse leven bepaalden en vrouwen en zwarte Amerikanen geen stemrecht hadden. Het ideaal gold in de verbeelding voor iedereen, terwijl wetten en maatschappelijke verhoudingen bepaalden wie er daadwerkelijk aanspraak op kon maken. 

Gelijkheid was daarmee geen vanzelfsprekend vertrekpunt. Mensen moesten haar opeisen: door toegang te verlangen tot onderwijs en werk, door te strijden voor stemrecht en door beperkingen op hun persoonlijke leven aan te vechten. Die strijd stelde steeds opnieuw de vraag wie werd bedoeld met ‘iedereen’. Voor wie buitengesloten werd, betekende een eigen toekomst opbouwen ook het veranderen van de voorwaarden waaronder dat mogelijk was. 

Leren jezelf te redden 

De overtuiging dat iedereen het kan maken, heeft ook duidelijk een keerzijde. Wanneer succes voortkomt uit eigen inzet, lijkt ook mislukking een persoonlijke verantwoordelijkheid. Hanson beschrijft hoe dat geloof ongelijkheid kan rechtvaardigen: wie niet vooruitkomt, zou onvoldoende zijn best hebben gedaan. De vraag welke mogelijkheden iemand heeft gekregen, raakt zo uit beeld. 

Historicus James W. Loewen laat in hetzelfde boek zien hoe raciale uitsluiting de Amerikaanse leefomgeving vormgaf. Gemeenten, buurten en voorsteden hielden zwarte bewoners buiten en beperkten daarmee hun toegang tot scholen, voorzieningen en netwerken. Ook bij zwembaden betekende het opheffen van segregatie geen vanzelfsprekende toegang: intimidatie, geweld en sluitingen konden gezamenlijk zwemmen blijven verhinderen. Die ongelijkheid is nog steeds zichtbaar. In een Amerikaans onderzoek uit 2023, gepubliceerd door de Centers for Disease Control and Prevention in 2024, zei ongeveer 37 procent van de zwarte volwassenen niet te kunnen zwemmen, tegenover ongeveer 7 procent van de witte volwassenen. Ook hadden zwarte volwassenen minder vaak zwemles gevolgd. De onderzoekers wijzen daarbij expliciet op sociale en structurele obstakels bij de toegang tot zwemonderwijs. 

Wie kan de held zijn? 

Uitsluiting bepaalt wie kansen krijgt, maar ook wie als voorbeeld van succes wordt voorgesteld. De self-made man en Superman delen een vertrouwd beeld: een witte man die obstakels overwint en zijn eigen lot bepaalt. De een bouwt een fortuin op, de ander redt de wereld. Zo krijgt de belofte dat iedereen zijn eigen toekomst kan bepalen in onze collectieve verbeelding vooral het gezicht van een witte man. 

Naast die zelfstandige held stond een vertrouwd beeld van het geslaagde leven: een wit gezin in een vrijstaand huis met een tuin in de suburbs. Vader werkte en verdiende het inkomen, moeder zorgde voor de kinderen en het huishouden. Vooral na de Tweede Wereldoorlog werd dit een krachtig ideaalbeeld van de American Dream. Het huis liet zien dat het gezin vooruit was gekomen, maar achter dat gezamenlijke succes ging een ongelijke rolverdeling schuil. De man ontplooide zich buitenshuis; de vrouw moest thuis de voorwaarden voor zijn succes scheppen. Ook de woonomgeving was niet voor iedereen toegankelijk: raciale uitsluiting hield veel zwarte gezinnen buiten deze voorsteden.

In dat gezinsideaal lag de rol van de vrouw grotendeels vast: zij zorgde voor het thuis waarin haar echtgenoot en kinderen zich konden ontwikkelen. In de populaire cultuur verscheen echter ook een vrouw die zelf het avontuur aanging. Wonder Woman maakte in 1941 haar debuut, drie jaar na Superman en twee jaar na Batman. William Moulton Marston en tekenaar Harry G. Peter gaven haar kracht, zelfstandigheid en een eigen opdracht: onrecht bestrijden en anderen redden. Zij vervulde daarmee een rol die in het vertrouwde gezinsbeeld vooral aan mannen werd toegekend. Dat maakte haar tot een tegenbeeld voor de verwachting dat vrouwen hun ambities in dienst van anderen zouden stellen.

In de jaren zestig kreeg de strijd voor gelijke kansen meer wettelijke steun. De Civil Rights Act van 1964 verbood discriminatie op grond van geslacht bij werk voor werkgevers die onder de wet vielen.

Toen Caroline Kriegman haar draagbare object Zonder titel in 1968 maakte, stond die rolverdeling ter discussie. Wettelijke bescherming veranderde niet onmiddellijk de verwachtingen over vrouwen als echtgenote en moeder. 

Kriegmans object van acrylaat laat zich in die context lezen als een voorstel voor een ander vrouwbeeld. Het roept een pantser of ruimtepak op en brengt de kracht van Wonder Woman in gedachten. Het sieraad verfraait het lichaam niet alleen: de drager neemt er zichtbaar ruimte mee in. Zelf een toekomst bepalen begint hier ook met je kunnen voorstellen dat je een andere rol kunt vervullen. 

Rhonda Zwillinger onderzocht juist de lagere waardering van materialen en voorwerpen die met vrouwelijkheid werden verbonden. In Ancient woes (1989) bedekken kralen, steentjes en lovertjes een bustier. De overdaad geeft het decoratieve een aanwezigheid die zich moeilijk als bijkomstigheid laat behandelen. De titel, ‘oud leed’, geeft die spanning een geschiedenis. 

Waar Kriegmans object een ander vrouwbeeld oproept, stelt Zwillinger de maatstaven ter discussie waarmee het vrouwelijke wordt beoordeeld. Voor gelijkheid is het niet voldoende dat vrouwen toegang krijgen tot de rollen die al aanzien hebben. Ook de lagere waardering van wat met vrouwen wordt verbonden, vraagt om verandering. Zelfontplooiing wordt beperkt wanneer wat je doet of maakt bij voorbaat minder serieus wordt genomen. 

Voor wie geldt de liefde? 

De vrijheid om een eigen leven vorm te geven wordt dus ook begrensd door opvattingen over hoe je hoort te leven. Dat geldt voor de rol die je als vrouw kunt vervullen, maar ook voor de relatie waarin je je toekomst wilt opbouwen. Het huis en het gezin behoren tot de vertrouwdste beelden van de American Dream. Voor homoseksuele Amerikanen was juist de erkenning van zo’n gezamenlijk bestaan lange tijd onbereikbaar. 

Pas in 2015 bepaalde het Hooggerechtshof, met vijf tegen vier stemmen, dat paren van hetzelfde geslacht in het hele land moesten kunnen trouwen. Die wettelijke erkenning heeft maatschappelijke afwijzing niet weggenomen. Na decennia van toenemende acceptatie is er de laatste jaren een terugloop. In 2022 vond 71 procent van de Amerikanen homoseksuele relaties moreel aanvaardbaar; in 2026 was dat 62 procent. De daling is vooral sterk onder Republikeinen. Tegelijk klinken oproepen om het landelijke recht op een huwelijk terug te draaien. Stellen van hetzelfde geslacht leven zo in een samenleving waarin hun relatie wettelijk wordt erkend, maar hun gelijkwaardigheid nog steeds openlijk ter discussie wordt gesteld. 

De spanning tussen liefde en maatschappelijke afwijzing krijgt een tastbare vorm in Robert Indiana’s Love ring (1967). Vier letters vormen een woord dat niemand lijkt uit te sluiten. Maar de ring, een voorwerp dat ook verbonden is met huwelijk en trouw, herinnert aan een verbintenis die destijds dus niet voor iedereen mogelijk was. Indiana had een relatie met kunstenaar Ellsworth Kelly maar twee mannen konden niet samen trouwen. LOVE kon overal worden uitgedragen, terwijl hun liefde niet dezelfde erkenning en bescherming kreeg. 

Toen General Idea vanaf 1987 LOVE verving door AIDS, raakte dat vertrouwde beeld aan een crisis waarin homoseksuele mannen opnieuw met uitsluiting werden geconfronteerd. Angst voor besmetting vermengde zich met bestaande homofobie. Hun seksualiteit werd verbonden met ziekte, gevaar en schuld. Mannen met hiv of aids konden worden gediscrimineerd op hun werk, problemen krijgen met huisvesting of toegang tot maatschappelijke diensten worden geweigerd.[^14] Terwijl vrienden en partners stierven, moesten zij ook hun plaats in de samenleving verdedigen. 

General Idea gebruikte de herkenbaarheid van Indiana’s beeld om die werkelijkheid zichtbaar te maken. AIDS verscheen op posters, schilderijen en uiteindelijk ook op de Aids ring (1993/96). Waar LOVE verbondenheid belooft, roept AIDS de geschiedenis op van mensen die juist op afstand werden gehouden. In dezelfde vorm komen zo een ideaal en de grenzen ervan samen: liefde wordt gevierd, maar niet ieder mens wordt met dezelfde betrokkenheid tegemoetgetreden. 

Daarmee keren de ringen terug naar de vraag die Scotts zwemles aan het begin opriep. Wie wordt buitengesloten, kan niet uitsluitend op eigen kracht de beloofde toekomst bereiken. Daarvoor moeten ook de wetten, verwachtingen en oordelen veranderen die zijn of haar mogelijkheden beperken. De strijd om gelijkheid gaat daarom zowel over toegang als over erkenning: mogen deelnemen én als volwaardig worden gezien. Whose Dream? vraagt wie de ruimte krijgt om een eigen leven op te bouwen, zonder eerst te moeten bewijzen dat die daar evenveel recht op heeft als een ander. 

Bronnen

Tessa Clemens e.a., ‘Vital Signs: Drowning Death Rates, Self-Reported Swimming Skill, Swimming Lesson Participation, and Recreational Water Exposure — United States, 2019–2023’, Morbidity and Mortality Weekly Report 73 (2024), pp. 467–473, met name tabel 2 en ‘Discussion’. https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/mm7320e1.htm 

Sandra L. Hanson, ‘Whose Dream? Gender and the American Dream’, in Sandra L. Hanson en John Kenneth White (red.), The American Dream in the 21st Century (Philadelphia: Temple University Press, 2011), met name pp. 77–81 en 84–88. De historische passage verwijst naar Hansons bespreking van Jim Cullen, The American Dream: A Short History of an Idea That Shaped a Nation (2003), op p. 77; Cullen wordt hier via Hanson aangehaald. Paginanummers volgen de gedrukte paginering. 

Hanson, ‘Whose Dream?’ (2011), p. 77; verwijzend naar Jim Cullen, pp. 78–81, The American Dream (2003). 

James W. Loewen, ‘Dreaming in Black and White’, in Hanson en White (red.), The American Dream in the 21st Century (2011), met name pp. 61–70. 

Clemens e.a., ‘Vital Signs’ (2024), pp. 467–473, ‘Discussion’ en tabel 2. 

DC, ‘Wonder Woman…By the Numbers!’ (30 september 2020), en ‘Batman’; Smithsonian Institution, ‘How Wonder Woman Got Her Groove Back’. https://www.dc.com/blog/2020/09/30/wonder-woman-by-the-numbers ; https://www.dc.com/characters/batman ; https://www.si.edu/sidedoor/ep-1-how-wonder-woman-got-her-groove-back 

U.S. Equal Employment Opportunity Commission, ‘Civil Rights Act of 1964’, Title VII, met name sectie 703. https://www.eeoc.gov/history/civil-rights-act-1964 

Associated Press, ‘What to know about the Supreme Court ruling 10 years ago that legalized same-sex marriage in the US’, 22 juni 2025. https://apnews.com/article/dc87ed0744c292428aaef89f8357b966 

Gallup, ‘U.S. Support for LGBTQ+ Issues Remains Down From Peak’, juni 2026. https://news.gallup.com/poll/710810/support-lgbtq-issues-remains-down-peak.aspx 

Southern Baptist Convention, ‘On Restoring Moral Clarity through God’s Design for Gender, Marriage, and the Family’, resolutie aangenomen tijdens de jaarvergadering van 2025. https://www.sbc.net/resource-library/resolutions/on-restoring-moral-clarity-through-gods-designfor-gender-marriage-and-the-family/ 

Institute of Medicine, National Academy of Sciences, Confronting AIDS: Directions for Public Health, Health Care, and Research (Washington, DC: National Academies Press, 1986), ‘Summary and Recommendations’, onderdeel over discriminatie. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK219129/ 

Sarah E.K. Smith, General Idea: Life & Work, ‘AIDS, 1987’, Art Canada Institute. https://artbooks.artcanada.com/general-idea/key-works/aids