In de tentoonstelling American Dream kijken we aan de hand van sieraden uit de collectie naar de beloften en tegenstrijdigheden van een ideaal dat velen blijft aanspreken. In dit artikel onderzoekt curator Anne-Karlijn van Kesteren de belofte van gelijkheid: de mogelijkheid om je te ontwikkelen,...
In de tentoonstelling American Dream kijken we aan de hand van sieraden uit de collectie naar de beloften en tegenstrijdigheden van een ideaal dat velen blijft aanspreken. De werken gaan over ambitie en erkenning, maar ook over de ongelijke verdeling van geld en kansen, geweld en oorlog. In dit artikel volgt curator Anne-Karlijn van Kesteren de rol van geld in die droom: als middel om een bestaan op te bouwen, als zichtbaar teken van succes en als onderdeel van een systeem waarin niet iedereen evenveel kans heeft om het te maken.
Wat is geld eigenlijk waard? Het antwoord lijkt eenvoudig zolang je ermee kunt betalen of kijkt naar de wisselkoers. Maar binnen de American Dream betekent geld meer dan koopkracht. Het kan vrijheid geven, zekerheid voor een gezin en de mogelijkheid om een ander leven op te bouwen. Tegelijk kan rijkdom gelden als bewijs dat iemand talent heeft, hard heeft gewerkt en dus bewondering verdient. Geld krijgt zo een betekenis die verder reikt dan wat je ermee kunt kopen.
Historicus Michael Kimmage beschrijft die spanning in het boek The American Dream in the 21st Century. De droom heeft volgens hem een materiële kant, die draait om bezit en economische vooruitgang, en een bijna spirituele kant, waarin hoop, geluk en persoonlijke vervulling besloten liggen. Die twee zijn moeilijk uit elkaar te houden. Een eigen huis biedt onderdak, maar kan ook voelen als het bewijs dat iemand binnen de kaders van de American Dream geslaagd is. Een fortuin geeft mogelijkheden, maar roept bovendien de verwachting op dat het leven daardoor beter wordt. Wat gebeurt er wanneer we die verwachtingen aan geld en bezit blijven verbinden?
Die vraag is actueel, juist omdat de American Dream steeds diversere betekenissen lijkt te krijgen. Zo kiest in een peiling ongeveer de helft van de Amerikanen voor de kans om vooruit te komen; de andere helft ziet vooral een stabiel bestaan voor zich. In een onderzoek uit 2026 noemt slechts 17 procent rijk worden essentieel voor de American Dream. Veel meer mensen hechten aan vrijheid om hun leven vorm te geven en aan een goed gezinsleven. Toch hangt de mogelijkheid om die wensen te verwezenlijken vaak af van hoeveel geld iemand heeft, en daar zijn toch wel wat vraagtekens bij te zetten als het gaat om de kansengelijkheid.
Iets van niets
Judy Onofrio’s Temple (1990) biedt een vertrekpunt om over die betekenis van geld na te denken. Ze verzamelt alledaagse en gevonden materialen en maakt er iets van dat aandacht vraagt. Wat weinig of niets leek te kosten, krijgt door haar arbeid een nieuwe waarde. Ook de titel doet ertoe: een tempel is een plek voor wat mensen bijzonder genoeg vinden om te bewaren of te vereren. Onofrio bepaalt niet wat de bezoeker daarin moet zien, maar haar werk maakt voelbaar dat waarde niet alleen een eigenschap van materiaal is. Ze ontstaat ook door wat mensen ergens in herkennen en aan toekennen.
Bij geld gebeurt iets vergelijkbaars. Een bankbiljet is papier, een digitaal saldo bestaat uit cijfers op een scherm. Toch bepaalt dat geld of iemand huur kan betalen, kan studeren of tijd heeft om iets nieuws te beginnen. De waarde ervan berust op gedeeld vertrouwen, maar de verdeling ervan volgt niet vanzelf uit ieders inzet.
Self-made man
Het werk van Onofrio roept ook een bekend verhaal op: dat iemand met weinig kan beginnen en door eigen inzet iets groots kan bereiken. Dat verhaal heeft zijn helden. Negentiende-eeuwse industriëlen als Andrew Carnegie en John D. Rockefeller werden voorbeelden van mannen die een fortuin opbouwden. Vandaag nemen techondernemers vaak die rol van self-made man in. Hun verhalen verschillen, maar ze nodigen uit tot dezelfde gedachte: als zij het konden, kan iedereen het.
Het verhaal van de self-made man gaat ervan uit dat wie hard genoeg werkt, het kan maken. Maar wat iemand met die inzet kan bereiken, hangt ook af van de omstandigheden waarin die opgroeit. In de Verenigde Staten bepaalt de woonplaats mede naar welke school een kind gaat. Scholen zijn bovendien deels afhankelijk van lokale vastgoedbelasting, waardoor armere gemeenschappen doorgaans minder middelen hebben. Ook het vermogen van ouders kan een opleiding, een verhuizing of de start van een bedrijf mogelijk maken. Dat vermogen is ongelijk verdeeld: de Amerikaanse centrale bank becijferde dat het doorsnee vermogen van witte gezinnen in 2022 ruim 220.000 dollar hoger lag dan dat van zwarte en Latino gezinnen. De één kan voortbouwen op wat eerdere generaties hebben verzameld; de ander moet eerst die achterstand overbruggen.
Wie bepaalt wat het betekent om het ‘gemaakt’ te hebben als de kansen om vooruit te komen zo verschillen? Voor zwarte en Latino jongeren in de Bronx, waar in de jaren zeventig hiphop ontstond, lag erkenning niet vanzelf binnen bereik. Met muziek, kleding en later ook sieraden ontwikkelden zij een eigen beeldtaal om te laten zien wie ze waren en wat ze bereikten. Een gouden ketting of hanger kon rijkdom tonen, maar ook een naam, een buurt of een gemeenschap vertegenwoordigen. Zo kreeg status betekenis binnen de cultuur die zij zelf vormgaven, in plaats van alleen volgens de maatstaven van een samenleving die hun kansen beperkte.
De ringen en kettingen van Göran Kling zijn schatplichtig aan deze beeldtaal, zonder haar geschiedenis één op één over te nemen. Ze herinneren eraan dat zichtbaar succes zowel een bevestiging van de American Dream als een reactie op haar ongelijke kansen kan zijn.
De droom als verdienmodel
Sieraden uit de hiphopcultuur laten zien dat status ook een betekenis kan krijgen die mensen zelf vormgeven. In het kapitalistische systeem rond de American Dream hebben bedrijven er intussen belang bij dat succes aan koopbare dingen te herkennen is. Wie het heeft gemaakt, kan het laten zien met wat die draagt. En wie daarnaar verlangt, krijgt telkens nieuwe producten aangeboden die hetzelfde lijken te beloven.
Frank Tjepkema maakte aan het begin van dit millennium die wisselwerking zichtbaar in Bling Bling (2002). In een medaillon dat op een rijk versierd kruis lijkt, verwerkt hij logo’s van onder meer Coca-Cola en Gucci. De merken krijgen bijna de plaats van iets heiligs. Een logo toont niet alleen wat iemand heeft gekocht, maar kan in de ogen van anderen ook iets zeggen over diens smaak, vermogen en maatschappelijke positie. Influencers bouwen vandaag de dag voort op dat mechanisme: ze tonen een aantrekkelijk leven via producten die hun volgers vervolgens zelf kunnen kopen. Zo wordt het verlangen om het te maken steeds opnieuw omgezet in een reden om te consumeren.
En terwijl bezit voortdurend in beeld wordt gebracht, wordt geld zelf minder tastbaar. In Gold Key $4 (2002) plaatst Martí Guixé een goudkleurige toets op de plek van de 4 en het dollarteken op een toetsenbord. Het goud van een oude rijkdomssymboliek verschijnt op een instrument waarmee we de digitale economie bedienen. Inmiddels kunnen fortuinen grotendeels bestaan uit aandelen of digitale munten waarvan de waarde van dag tot dag op een scherm verandert.
Ook de techmiljardair past in het vertrouwde verhaal van de American Dream. Iemand begint met een idee en bouwt er een vermogen mee op. Maar zo’n vermogen groeit niet los van de samenleving. Werknemers maken de technologie, gebruikers geven haar bereik en beleggers besluiten hoeveel een bedrijf waard is. Guixés toets brengt twee kanten van dat systeem samen: de belofte dat met één idee iets groots kan ontstaan, en het verlangen om die waarde uiteindelijk in een getal met een dollarteken terug te zien.
Wie verdient aan de droom?
Bij Nancy Worden krijgt de vraag wie van succes profiteert een nog duidelijkere vorm. Diamonds and Lust (1998) lijkt op het eerste gezicht een eerbetoon aan honkbal. Het centrale ornament heeft de vorm van een honkbalveld en bevat een bankbiljet; armen houden munten vast en aan een kleine gouden knuppel hangt een parel. Alles schittert, maar al het prominent zichtbare geld maakt ook duidelijk dat hier meer op het spel staat dan een wedstrijd.
De sportheld belichaamt een geliefde versie van de American Dream: talent en hard werken worden beloond met roem, status en een hoog inkomen. Wordens kritiek richt zich echter op de teameigenaren, die verdienen aan de bewondering voor die helden. Volgens haar gaat er geld naar de sport dat ook aan de basisbehoeften van burgers besteed had kunnen worden.
Dit verscherpt de blik op de andere sieraden. Onofrio laat zien dat waarde gemaakt wordt; Kling en Tjepkema hoe ze zichtbaar wordt; Guixé hoe waarde tegenwoordig in het digitale domein domineert. Worden vraagt vervolgens wie van al die waarde profiteert. Het is verleidelijk om in deze sieraden de rijkdom te zien als de beloning voor wie het heeft gemaakt. Moeilijker is de vraag waarom de opbrengsten zo ongelijk verdeeld zijn, terwijl de droom van succes aan iedereen wordt voorgehouden.
Bronnen
Michael Kimmage, ‘The Politics of the American Dream, 1980 to 2008’, in Sandra L. Hanson en John Kenneth White (red.), The American Dream in the 21st Century (2011), 27-40.
Gallup, ‘Americans Split on Meaning of the American Dream’, 27 augustus 2025. Het artikel rapporteert een onderzoek uit 2024.
Archbridge Institute, The American Dream at 250: American Dream Snapshot, 2026.
Raj Chetty e.a., ‘The Fading American Dream: Trends in Absolute Income Mobility Since 1940’, Science 356 (2017), 398–406.
National Museum of American History, ‘Hip-Hop Comes to the Smithsonian’; National Museum of African American History and Culture, ‘A Blueprint for Public Housing’; American Museum of Natural History, Ice Cold: An Exhibition of Hip-Hop Jewelry.
Susan Noyes Platt, Adornment, Armor and Amulets: The Astonishing Jewelry of Nancy Worden (2009), 7.
Gerelateerde verdieping items
Sieraden laten zien hoe de American Dream verweven raakte met landbezit, de zoektocht naar grondstoffen en militair optreden. Ze maken zichtbaar dat de vrijheid van de één gevolgen kan hebben voor het leven van een ander.