De schatten uit de Khalili Collections
De tentoonstelling Van Bauhaus naar Mekka biedt een unieke blik op de ontwerpen voor de hadj, de islamitische bedevaart. Naast de architectonische visie van architect dr. Mahmoud Bodo Rasch, word je als bezoeker meegenomen in de rijke culturele en spirituele context van deze pelgrimstocht in Saoedi-Arabië. Dit gebeurt door middel van enkele bijzondere objecten uit de Khalili Collections. Veel van deze (zeldzame) textielwerken, foto’s en religieuze objecten zijn nog nooit eerder in Nederland te zien geweest. In dit artikel lees je meer over de Khalili Collections en welke objecten getoond zijn.
De Khalili Collections: een levensmissie van een verzamelaar
De Khalili Collections zijn het levenswerk van professor Nasser D. Khalili, geboren in 1945 in Iran. Sinds 1970 heeft hij zich toegelegd op het verzamelen en conserveren van kunstschatten uit verschillende culturen en tijdperken. Wat begon als een persoonlijke passie, groeide uit tot een indrukwekkende particuliere kunstverzameling.
De collectie omvat maar liefst acht verschillende deelcollecties, die elk de grootste en meest omvattende in hun soort zijn. Van islamitische kunst (700-2000) tot Japanse kimono’s (1700-2000), van Aramese documenten (353-324 v.Chr.) tot Spaans damastwerk (1850-1900)Damascenering is het inleggen van gouden, zilveren of koperen draden in een basis van geoxideerd staal of ander metaal zoals tin.× – samen vormen deze collecties een schat van ongeveer 35.000 kunstwerken. Het is Khalili’s ambitie om alle collecties te documenteren, digitaal te ontsluiten en te publiceren in diverse boeken.
Voor de tentoonstelling Van Bauhaus naar Mekka is specifiek geput uit de deelcollectie Hajj and the Arts of Pilgrimage (700-2000). Deze verzameling van ongeveer 5000 objecten richt zich op de materiële en visuele cultuur rondom de islamitische bedevaart en toont hoe verschillende generaties moslims hun pelgrimstocht hebben beleefd en gedocumenteerd.
Naast de meer dan 300 textielstukken bevat de collectie munten die geslagen zijn in Mekka, zeldzame handschriften van de Koran, pelgrimscertificaten, en archiefmateriaal uit de Dar al-Kiswah – de werkplaats in Caïro waar de textiel voor Mekka en Medina werd vervaardigd. De collectie illustreert niet alleen de rituelen en devotie van de bedevaart, maar ook de logistieke organisatie van pelgrimskaravanen en het onderhoud van de heilige plaatsen.
De Sitara: een kleed voor de Kaäba
Een imposant object in de tentoonstelling is de sitara: het rijkelijk geborduurd zwart kleed dat de deur van de Kaäba bedekt. Dit specifieke exemplaar werd vervaardigd in Caïro en dateert uit 1820-1821 (1236 AH). Het monumentale werk is 505 bij 275 centimeter groot, de uitsnede aan de onderkant markeert de ingang van de deur.
Elk jaar wordt de Kaäba, het heiligste gebouw van de islam in Mekka, bedekt met een nieuwe kiswah – een zwart kleed met goud en zilver borduurwerk waarop Koranverzen zijn aangebracht. De sitara is het kleed dat specifiek de deur van de Kaäba bedekt. Het vervaardigen van deze kleden was eeuwenlang een eerbetoon van islamitische heersers, die er de beste ambachtslieden voor inzetten. Dit Egyptische exemplaar in de tentoonstelling getuigt van het buitengewone vakmanschap van 19de-eeuwse textielkunstenaars.
Mahmal: een symbool van keizerlijke devotie
Een ander opmerkelijk object is deze mahmal, die tussen 1876 en 1909 werd vervaardigd in Istanbul. Het object is voorzien van de naam en tughra (keizerlijk monogram) van sultan Abdülhamid II (1842-1918) van het Ottomaanse Rijk.
De mahmal was een ceremoniële draagkoets die tijdens de hadj-karavaan meereisde als symbool van de religieuze autoriteit van de islamitische heerser. Hoewel de mahmal zelf vaak leeg was, vertegenwoordigde het de aanwezigheid van de sultan of kalief tijdens de pelgrimstocht. Dit exemplaar uit Damascus bestaat uit vier zijbanieren, twee topbanieren en vier zilver-vergulde topstukken – een compleet werk dat de pracht en praal van de Ottomaanse hadj-traditie illustreert.
In de tentoonstelling wordt de historische karavaan zelfs zintuiglijk tot leven gebracht: de dierlijke geur van de kameel die deze kostbare lading door de woestijn droeg, is nog steeds te ruiken!
Door de lens van Muhammad Sadiq Bey: de eerste foto’s van de heilige steden
Buiten deze monumentale textielwerken, zijn er ook panoramafoto’s van Muhammad Sadiq Bey (1822 of 1832-1902) te zien. Sadiq Bey was een Ottomaans-Egyptische legeringenieur en landmeter die als penningmeester van de hadj-pelgrimskaravaan fungeerde. Hij maakte de allereerste fotografische opnamen van wat nu Saoedi-Arabië is.
Met behulp van glasplaatnegatieven, een techniek die hij vanaf 1861 gebruikte, maakte Sadiq Bey grootformaat foto’s van Mekka, Medina en Mina. Tussen 1861 en 1881 fotografeerde hij niet alleen de buitenkant van de heiligdommen in Mekka en Medina, maar ook hun interieurs, evenals de bedevaartplaatsen in Arafat en Mina.
In de tentoonstelling zijn drie van zijn foto’s uit 1880 te zien: de ceremoniële omgang van pelgrims rond de Kaäba, een gezicht op Medina met pelgrimskamp, en een panorama van de Kaäba met het binnenplein en de Grote Moskee. Deze beelden vormen een historische brug tussen traditie en moderniteit – een thema dat ook centraal staat in het architectonische werk van Bodo Rasch, die een eeuw later met de Saudische architect Sami Angawi de bedevaart opnieuw fotografisch zou documenteren.
Afb. 3: Sadic Bey, Uitzicht op de Kaaba met de binnenplaats en de grote moskee, 1880. 166 mm x 552 mm. Khalili Collections.
Heilig handwerk
Tot slot worden er in de tentoonstelling nog enkele handgemaakte objecten getoond die de heilige steden op een andere manier ‘in kaart brengen’. Twee uit bot gesneden panelen uit de 19e eeuw tonen gestileerde afbeeldingen van de Masjid al-Haram in Mekka en de Masjid al-Nabawi in Medina. Deze panelen werden vaak gemaakt in opdracht van sultans en ingezet in deuren of meubelstukken.
Daarnaast is er een An’am-i Sharif, een gebedenboek (19de eeuw, China) te zien . Dit folio is geïllustreerd met afbeeldingen van Mekka, Medina en andere heilige plaatsen die met de pelgrimstocht worden geassocieerd.
Reinventing Tradition
De objecten uit de Khalili Collections, gecombineerd met het werk van dr. Mahmoud Bodo Rasch, tonen dat de hadj altijd meer was dan alleen een spirituele reis. Van de ambachtslieden die de sitara borduurden tot Sadiq Bey die als eerste zijn camera richtte op Mekka, van de sultans die mahmals lieten vervaardigen tot de kunstenaars die been sneden en gebedenboeken verluchtten – generaties lang zochten mensen naar creatieve manieren om deze bedevaart te faciliteren, te documenteren en te eren.
Foto Ben Nienhuis
Meer
Arabische zaalteksten
Op deze pagina vind je alle zaalteksten in Modern Standaard Arabisch (MSA) van de tentoonstelling Van Bauhaus naar Mekka.
Van Bauhaus naar Mekka: de video’s uit de tentoonstelling
Bekijk hier alle video’s en documentaires uit de tentoonstelling Van Bauhaus naar Mekka.
Remixing Tradition
Hoewel sommige tradities recente uitvindingen betreffen, zijn vele dermate ingeburgerd dat ze de ruggengraat vormen van hele samenlevingen.
Reinventing Tradition
Hoe moderniseer je een meer dan 1400 jaar oude religieuze traditie? Voor deze vraag zag Dr. Mahamoud Bodo Rasch zich gesteld in 1974.
Rejecting Tradition
Traditie is een manier om een set vermeend authentieke gebruiken vast te leggen, letterlijk te conserveren. Ook in architectuur en design zijn tradities ontstaan, ideeën over wat de juiste manier is om deze toegepaste kunsten uit te oefenen. Toch wordt hier ook regelmatig mee gebroken.
